Đầu năm xem tử vi, cuối buổi ngồi đánh chắn
Những ngày đầu năm, nhiều nhà có thói quen xem lá số tử vi cho cả gia đình, bàn chuyện vận hạn, chuyện làm ăn. Xem xong thì trà nước, bánh kẹo, và ở không ít làng quê miền Bắc, mấy ông mấy bà lại lấy cỗ bài chắn ra đánh vài hội. Người trẻ ngồi cạnh xem, nghe các cụ hô cước mà chẳng hiểu gì.
Bài này dành cho những người như thế.
Có người tin ngày đẹp thì bài lên tay. Chuyện ấy để cho vui thôi. Ván chắn thắng thua phụ thuộc vào cách chia bài và cách người chơi tính toán, lá số tử vi không quyết định được lá nào sẽ bốc lên từ nọc.
Cỗ bài và luật phổ biến
Bài chắn dùng cỗ bài 100 lá, lấy từ cỗ bài tổ tôm và bỏ đi năm hàng quân là nhất vạn, nhất văn, nhất sách, thang thang và ông cụ. Phần còn lại gồm ba hàng văn, vạn, sách, mỗi hàng từ nhị tới cửu, cộng thêm quân chi chi, mỗi loại có bốn lá. Nếu muốn tìm hiểu gốc gác cỗ bài, có thể đọc mục tổ tôm trên Wikipedia tiếng Việt, trong đó có nhắc tới cách cỗ bài này được dùng cho chắn.
Thường có bốn người chơi. Mỗi người được chia mười chín lá, phần còn lại úp làm nọc. Những gì viết dưới đây là luật phổ biến, mỗi vùng, thậm chí mỗi nhà lại có những quy định riêng về số chắn tối thiểu, cách tính cước hay hình phạt, nên trước khi chơi cứ hỏi chủ chiếu cho rõ.
Chắn, cạ, ăn và ù
Chắn và cạ
Chắn là hai lá giống hệt nhau, cùng số, cùng hàng, ví dụ hai lá tam vạn. Cạ là hai lá cùng số nhưng khác hàng, chẳng hạn tam vạn đi với tam sách. Lá lẻ không ghép được với lá nào trên tay thì gọi là què. Trường hợp ba hay bốn lá giống hệt nhau trên tay thì mỗi nơi có cách gọi và cách xử lý riêng. Mục tiêu của cả ván là xếp bài thành các đôi chắn và cạ, càng nhiều chắn càng tốt.
Ăn bài
Đến lượt, người chơi có thể ăn lá vừa được đánh ra hoặc lá vừa lật lên từ nọc, nếu lá đó ghép được thành chắn hoặc cạ với một lá trên tay. Ăn xong thì phải đánh ra một lá khác. Không ăn được thì bốc nọc, và cứ thế vòng quanh chiếu.
Có một số luật cấm hay gặp. Ví dụ đã bỏ không ăn một lá thì trong vòng ấy không được quay lại ăn lá cùng loại. Có nơi còn phạt việc vừa ăn xong lại đánh ra đúng một lá cùng loại với lá mình vừa ăn. Mỗi nơi xử phạt lỗi khác nhau.
Ù
Ù là lúc toàn bộ bài trên tay, tính cả lá cuối vừa ăn, xếp được thành các đôi chắn và cạ, không còn lá lẻ nào. Nhiều nơi yêu cầu phải có tối thiểu một số chắn nhất định trong bài ù, con số hay được nhắc là sáu chắn. Ù mà không có gì thêm thì gọi là ù xuông.
Các trò bài dân gian như chắn nay cũng có bản online. Sunwin cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên, và người chơi cần chơi có trách nhiệm.
Cước và chuyện xướng cước
Cái hay và cũng cái khó của chắn nằm ở cước. Cước là những kiểu bài ù riêng, được tính điểm cao hơn ù xuông. Khi ù, người chơi phải tự hô to các cước mình có. Hô thiếu thì thiệt. Hô sai thì theo luật phổ biến có thể bị phạt, có nơi còn bắt đền cả chiếu.
Vài cước hay gặp theo cách gọi phổ biến: thiên ù là ù ngay sau khi chia bài, chưa ai đánh lá nào. Tôm là bài có đủ bộ tam vạn, tam sách và thất văn. Lèo là bộ cửu vạn, bát sách và chi chi. Bạch định là bài không có lá đỏ nào. Ngoài những cước này còn khá nhiều cước khác như thông, chì, bạch thủ, và cách tính cũng như cách gộp cước mỗi nơi một kiểu.
Người mới đừng vội nhớ hết. Cứ học vài cước cơ bản trước.
Mẹo nhỏ cho người mới ngồi chiếu
Xếp bài theo nhóm chắn, cạ, què ngay từ đầu để dễ nhìn. Theo dõi những lá đã bị đánh ra, vì nếu ba lá tam văn đã xuống chiếu thì đừng ôm lá tam văn còn lại để chờ chắn. Và khi ù, bình tĩnh nhìn lại bài một lượt rồi mới hô cước, hô chậm mà đúng vẫn hơn hô nhanh mà sai.
Giữ chắn là trò vui của gia đình
Chắn đòi hỏi trí nhớ, sự tập trung và cả cái duyên ăn nói khi xướng cước, nên các cụ hay coi đây là thú chơi tao nhã ngày Tết. Đánh vài hội cho vui, lấy hạt dưa, kẹo lạc làm phần thưởng, là đủ cho một buổi chiều đầu năm ấm cúng. Vận may năm mới, nếu có, thì nên để dành cho những việc lớn hơn một ván bài.

